Satranç.Sözlüğü
 
Açarak Taş İsteme : Bazı konumlarda oyuncunun taş alması kendi taşı tarafından engellenmiştir. Bu taş oyuncunun rakip taşı istemesine engel olmaktadır. Çünkü bu taş, oyuncunun isteyen taşı ile rakip taş arasındaki yolu kapamıştır. Oyuncunun taşı isteyebilmesi için bu yolun açılması gerekir. Oyuncu bu engeli kaldırarak taş isteyebilir. Buna açarak taş isteme denir. Engel olan taşın konumuna örtü denir.
Açık Hat : Bir Sütun(Dikey) üzerinde hiç bir piyon bulunmuyorsa bu sütuna Açık hat adı verilir.. Açık hatların önemi bu hatlara gelen Ağır figürlerin Savaş sahnesinde yaptığı etkide yatar.
Açık Kiş(Açarak Şah): Bir taşın oynanması sonucu rakip şaha başka bir figürümüzle yaptığımız saldırıdır.Rakip şaha hücum eden figür ile Rakip Şah arasındaki engel kendi taşımızdır.Eğer Engel olan taşta rakip oyuncuya aitse bu durum Açmaz olarak tarif edilir.Açarak şah tan kurtulmak için 1.Şah çeken taş alınmalıdır 2.Araya taş kapatılmalıdır 3.Şah kaçılmalıdır.Engel olan taş hareket ettirilirken aynı zamanda rakip Şaha Kiş diyecek bir noktaya gelirse oluşan duruma Çifte Kiş(Çifte Şah) adı verilir.Çifte Şah oldukça kuvvetli bir saldırı yöntemidir zira Çifte Kiş denilen tarafın Şahını Oynamaktan başka savunma şekli kalmaz.
Açılış : Satranç oyununun başlangıç bölümü olan açılış, bir strateji anlayışı içinde oyun kurgusunun oluşturulduğu bölümdür. Mücadele eden tarafların başlangıçta kendi saflarında olan güçlerinin uygun yerlere yerleştirme önemli kareleri ele geçirme ve belli noktalara odaklanma amacıyla yaptığı hamlelerdir.
Açılış İlkeleri : Satranç oyununda amaç başarılı olmaktır. Bunun için açılışta uyulması gereken bazı ilkeler vardır.
          1. Merkez kareleri ele geçir veya kontrol et.
          2. Hafif aletlerin en hızlı ve etkili gelişmesini sağla.
          3. Ağır aletleri gerektiğinden önce oyuna sokma.
          4. Piyonlarla yapılacak gereksiz hamlelerden kaçın. Unutma ki piyonların geri dönüşü yoktur.
          5. Kuvvetlerini uyumlu yerleştir. Taşların birbirleriyle uyumu onların gücünü artırır.
          6. Bütün aletlerin olabildiğince çabuk oyuna girmesini sağla.
          7. Her hamlenin bir amacı olduğunu, her hamlenin büyük bir planın küçük bir parçası olduğunu unutma.
          8. Daha iyi bir nedeni yoksa piyon zayıflıklarından kaçın.
          9. Piyonlarla kendi aletlerinin gelişimini engelleme.
          10. Başlangıçta zayıf olan f2 ve f7 karelerini koru.
          11. İlk hamle hakkından dolayı beyaz olarak girişim, siyah olarak karşı oyun arayışları elde etmeye çalış.
Açılışların Sınıflandırılması : Satranç açılışlarını 2 grupta incelemek olasıdır.
          A- Oyun karakteri açısından
1. Açık oyunlar : 1. e4 e5 ile başlayan oyunlar
2. Kapalı oyunlar :1. e4 harici bir hamle ile başlayan oyunlar
3. Yarı açık oyunlar: 1. e4’e e5 harici bir hamleyle başlayan oyunlar

          B- Merkez karelerin kontrolü açısından
1. Merkezin doğrudan kontrolü 1. e4 ve 1. d4
2. Merkezin dolaylı kontrolü 1.Af3 ve 1.c4
3. Düzensiz açılışlar 1.g3 , 1.f4 ve 1.b3
 Açmaz(Bağlanış):Yerinden Kaldırıldığında Şahını veya arkasında bulunan Daha değerli bir taşını tehdit altında bırakan Taşa Açmazda denir.Şah ile Şaha saldırıya hazır konumda bulunan bir figür arasındaki Taş Açmazdadır, bu taş oynanamaz oynandığı taktirde yapılan hamle hatalı hamledir.Göreceli Açmaz da ise durum biraz daha kibardır zira Açmazda olan taş daha değerli olan bir taşı korur, oynandığı taktirde kendisinden daha değerli bir taşın kaybı söz konusudur,buna rağmen Açmazdaki taş oynanabildiği için Göreceli Açmaz tanımını alır.
Ağır Figürler: Vezir ve/veya Kalelere verilen addır. Ağır Figürler genellikle Açık hatları severler.
Ağır Parti: Her iki oyuncunun her birinin en az 120 dakikalık süresinin olduğu satranç partisine verilen addır.
Ajurne Parti: Yarıda kalmış parti de denir.Hamle sırası kendinde olan kişi hamlesini yazar ve kapalı bir zarfa konulur, zarfın üzerine de tahtadaki konum ile oyuncuların harcadıkları zamanlar yazılır ve turnuva Hakemine verilir.Yarıda kalan Oyun Belirtilen Tarihe kadar ertelenmiştir.Belirtilen tarihte oyuncular gelir zarf açılır Hakem zarfın içindeki gizli hamleyi oynar ve maç başlar.1994 yılında satrancı daha hızlandırmak amacıyla bu uygulama terk edilmiştir.
Aktif Satranç: Her oyuncunun 30 dk lık zamanı olduğu satranç partilerine verilen addır. Aynı adla açılmış birde satranç forum sitesi vardır. www.aktifsatranc.com
Al'aveugle(Körleme): Tahtasız oynanır, Tahtaya bakmadan oyundur. Oyuncuların gözleri genellikle Siyah bir kuşakla bağlanarak dış ortamdan izole edilir.Geçmişte Arapların en sık tercih ettikleri oyundur, Bir yerden bir yere giden kervanda deve üstünde yolculuk eden iki oyuncunun vakit geçirmek amacı ile tahta ve taşları olmadan oynadıkları bir oyun şeklidir.Eğer birden fazla oyuncuya karşı körleme oynanırsa buna Körleme simültane adı verilir. Körleme simültane rekoru 1970 yılında Budapeşte de 62 kişiye karşı yaptığı maç ile halen Macar usta Jacos Flesch in elindedir.
Ara Hamle : Herhangi bir hamle dizisinin arasına girerek rakip planını bozmaya çalışan hamle
Armageddon: Eleme usulü maçlarda eşitlik bozulmayınca Siyah taşlarla oynayan oyuncuya 5 dakika, Beyaz taşlarla oynayan oyuncuya ise 6 dakika ek sürenin verildiği oyun şeklidir. Böyle bir süre uygulaması sonucunda maç berabere biterse eğer Beyaz taşla oynayan kişi partiyi kaybetmiş sayılır.
Askılı Erler: Beyazların 4. yatayda olan, diğer erler tarafından desteklenmeyen ve geçer olmayıp yarı açık hatta bulunan yanyana iki ere verilen isimdir,  Bu tanım Steinitz tarafından getirilmiştir.
Ayrık(izole)Piyon: izole Piyonun solunda ve sağındaki dikeyler üzerinde aynı renkten hiç bir piyonun bulunmamasıdır. Bir başka er tarafından korunamaz.Kardeş piyonlardan ayrılmıştır izole kalmıştır, yanlız kalmıştır.
Azınlık Akını: Er sayısının rakipten az olduğu kanatta bir veya daha fazla er sürüşüyle saldırı düzenlemek.
 
 
Bağlı(Bitişik) Piyonlar: Piyonun sağındaki ve/veya solundaki dikeyde kardeş piyonun bulunmasıdır. Merkeze yerleştirmeyi hayal ettiğimiz e4-d4 er formasyonu bağlı piyonlara örnektir.
Bekleme Hamlesi: Hamle sırası kendinde iken avantaj sağlayamayacağı ancak hamle sırasını rakibe verince avantaj sağlayan hamledir. Bu hamle genellikle Opozisyon elde etmek amacıyla yada rakip şahın zugzwang(tsugtsvang olarak okunur) da kaldığı durumlarda veya rakibe güç gösterisi yapmak amacıyla yapılır.
Beraberlik (Pat): Yenişememe durumudur, satrançta yenişememe durumundan farklı olarak kaybedilmesi muhtemel bir partiden puan kazanmak amacı ile de beraberlik oluşturulabilir. şu hallerde beraberlik olur:
          1-iki oyuncu arasında anlaşarak yapılan beraberlik,Maç başlamadan tarafların anlaşması sonrasında yapılan birkaç hamleden sonra oyunu berabere bitirebildikleri gibi ..oyunun herhangi bir aşamasında bir oyuncunun rakibine beraberlik teklif etmesi ve rakip oyuncunun bunu kabul etmesi sonucu maç berabere biter
          2-Fotoğraf konumun 3 kez oluşması; Aynı konumun partinin herhangi aşamalarında 3 kez oluşması durumunda oyun berabere biter, 3 kez aynı hamlenin tekrarlanması sonucu oluşur.
          3-Pat; Mat edecek materyallerin kalmadığı durumlarda oyun berabere biter,Bazı teorik konumlarda oluşur.
          4-Daimi Kiş: Bu madde aslında 2.madde ile benzerlik gösterir rakip şaha sürekli çekilen şah konumlarında oluşur.
          5-Hiç bir taş alışı olmadan ve hiçbir piyon sürüşü gerçekleşmeksizin 50 hamle içinde mat gerçekleşmezse durum beraberedir.
Bilguer: Çok ünlü bir satranç Teori kitabıdır.Alman satranç ustası Rudolf von Bilguer(1815-1840) tarafından yazılmaya başlanmış ancak oyuncunun kısa ömrü kitabı bitirmesine yetmemiştir, Kitap Von Der Lasa tarafından tamamlanarak dünya satranç tarihindeki en önemli klasik eser olarak yerini almıştır.Kitap daha sonra birçok ünlü satranç oyuncusu tarafından yeniden kaleme alınmıştır.
Bilitz Parti: Yıldırım olarak ta bilinir. Oyuncuların hamlelerini çok hızlı oynamaları yıldırımın hızına benzetilmiştir. Bilitz Almanca kökenlidir.Günümüzde en çok tercih edilen zamanlama her oyuncu için verilen 5 dakikalık süredir.Bayrağı düşen taraf kazanç konumda dahi olsa partiyi kaybeder.Genellikle büyük ustaların büyük turnuvalardan önce açılış repertuarlarını test etmek amacı ile tercih ettikleri oyun tarzıdır.Süratli düşünmeyi ve oynamayı gerektirir.
Boğmaca Matı: Şahın kaçamaması , kendi taşları arasında sıkışarak boğulması sonucu oluşur.Boğmaca matında son darbeyi At yapar.
Bullet (Kurşun Satranç): ICC’de (bkz ICC) oynanan tarafların sadece 1 dakika aldığı satranç türü.
 
 
Caissa(Kaisa): Yunan mitolojisinde Satranç ilahesine verilen addır.
Chess Assistant: Rus Convekta firması tarafından üretilen satranç programıdır, günümüzde rakibi olan chessbase ile yarış sayesinde epeyce ileri versiyonları mevcuttur, Daha çok Rus oyuncuların ve Doğu blok ülkelerindeki satranç oyuncularının Satranç oyunlarını analiz etmek için tercih ettikleri harika bir program
Chessbase: Alman chessbase firmasının ürettiği satranç oyunlarını sınıflandırabilen, bereberinde aynı firmanın ürettiği database sayesinde milyonlarca oyuna ulaşmayı sağlayan , bu oyunları Engine adı verilen satranç motorları ile analiz etmeyi sağlayan, Beraberinde kurulan Açılış kitabı sayesinde Açılış çalışmayı ve repartuar hazırlamayı kolaylaştıran satranç programına verilen addır.
Çapraz(Diyagonal):45 derece açı çizecek şekilde aynı renkli ve yan yana gelen karelerden oluşur. Satranç tahtasında 14 çapraz vardır. a1-h8 çaprazı denildiğinde bu çaprazı oluşturan kareler a1-b2-c3-d4-e5-f6-g7-h8 dir, bu çapraza büyük çapraz adı verilir, satranç tahtasında bu şekilde iki tane büyük çapraz vardır 1.si a1-h8 çaprazı bir diğeri ise h1-a8 çaprazıdır. a1-h8 çaprazı siyah renkli karelerden oluşurken, h1-a8 çaprazı beyaz renkli karelerden oluşur. Bunun dışında satranç tahtasında küçük çapraz adı verilen 4 adet çapraz dan söz etmek mümkündür. en kısa çapraz iki kareden oluşur. bunlar a2-b1 çaprazı a7-b8 çaprazı, g1-h2 çaprazı ve son olarak h7-g8 çaprazıdır. büyük çaprazın önemi bazı açılışlarda Fillerin bu diyagonal e yerleştirilmesi dir.
Çatal(Beynel) : Bir taşın birden fazla taşı istemesidir. Çatal en etkili taş isteme hamlelerinden biridir. Her taşın çatal hamlesi vardır. Çatal hamlesinin önemi istenen taşların gücüne bağlıdır. İstenen taşlar, güçlü ise çatal hamlesinin etkisi artar.
Çifte Kiş: Bk. Açık kiş ve Çifte Kiş
Çifte Tehdit : Taktik motiflerin en önemlilerinden biridir.Bir taşın hamlesi ile rakip oyuncudan, iki ayrı taşın istenmesidir. Çifte tehdidin olabilmesi için örtü konumundaki taşın istek de bulunması gerekir.
Çoban Matı: Daha oyunun başında iken Vezir ve f1 hanesinde oyuna başlayan beyaz fil ile rakip şaha f7 karesinden saldırarak oluşturulan mattır.En kısa çoban matı 4 hamleden oluşur. 1.e4 e5 2.Fc4 Ac6 3.Vf3 d6 4.Vxf7 #.
 
 
Daimi Kiş: Rakip şaha karşı peş peşe yapılan şah çekme hamlelerine denir.Rakip şah bu şahlardan kurtulamadığı durumlarda oyun berabere biter.
Değirmen: Bir kombinezon terimidir.Açarak şah çekme teması ile kurulan kombinezonun adına verilir.Değirmeni oluşturan figür hareketi ile rakibin başka taşlarına hücum eder bu aynı zamanda bir açarak şahı da oluşturur, rakip şah ise sıkışık konumda zorunlu kaçış karesinden başka bir yere gidemez durumdadır. Taş kazanıldıktan sonra mekanizma tekrar kurulur ve tekrar açarak şah diyerek başka bir taş kazanılır. bu kısır döngü Değirmene benzetilmiştir.
Değişme: Kendi taşımız ile rakibin bir taşını değişmeyi kasteder. genellikle aynı değerde iki taş değişilir.
Diyagonal: Bk.Çapraz
Döner Turnuva: Bir turnuva sistemidir. Bu tip turnuvada oyuncular diger tüm oyuncularla oynama şansı elde ederler
Duble Piyon: Aynı renkte iki piyonun bir dikeyde bulunmasıdır.Genellikle satrançta zayıflık olarak kabul görür.Piyonlar genel itibari ile bir başka piyon tarafından korunmaz(amaz) durumda ise zayıf olarak kabul edilir.

 
ECU (European Chess Union):Avrupa Satranç Birliğinin ingilizce kısa adıdır.  www.eurochess.org resmi sitesinin adresidir.
Elo : Satranç oyuncularının oyun kuvvet derecelerini belirten bir değerlendirme sistemidir. Milwaukee Üniversitesi(A.B.D) nin Fizik profesörü Arpad E.Elo tarafından bulunan kendi adı ile anılan sistemdir. Günümüzde uluslararası düzeyde kullanılmaktadır. Bundan önce kullanılan değerlendirme sisteminin adı ise ingo dur. 2800 Elo değerinin karşılığı 7,5 ingo dur.
En Passant(Geçerken Alma): Başlangıç konumunda bulunan piyonun iki hane ileri sürüldüğü zaman, solunda veya sağındaki dikeyde bulunan rakibe ait piyon tarafından alınmasıdır.En passant hamlesi; Beyazların piyonunun rakip hatta yani 5.yataya ulaştığında siyahların 7.yataydaki piyonunu  5.yataya getirmesi ile savaştan kaçmaya çalıştığı durumda 5.yataydaki Beyaz piyonun komşu dikeyde bulunan ve 5.yataya oynanmış siyah piyonu sanki bir hane sürülmüş gibi kabul ederek siyahların piyonun bulunduğu dikeye doğru çapraz hareket ederek 6.yataya gitmesi ile son bulur.En passant hamlesi oynanacak başka bir hamle yokken zorunlu olarak yapılır.
Er zinciri: Bir çapraz üzerinde aynı renkten en az iki piyonun sıralanmasına verilen addır. Er zinciri en az iki er , en fazla 8 erden oluşur. Örneğin Beyazların d4 ve e5 karelerinde bulunan iki eri bir zincir oluşturur.
Etüt: Genellikle pratik oyunlarla olan ilgisi sebebi ile diğer kurgusal problemlerden ayrılır. Taraflardan birinin zorunlu hamle dizisi sonrasında nasıl kazanacağını veya nasıl berabere yapacağı sorulur.Etütler şart olmamak la birlikte çoğunlukla Orijinal fikirler içerir

 
Farklı  Renkli Filler(Ters Renkli Filler): Her iki oyuncunun 1 er adet fili kalmıştır ve bu filler farklı karelerde hareket yeteneğine sahiptir.örneğin Beyaz taşlarla oynayan oyuncunun eğer beyaz karelerde yürüyen bir fili varsa ,siyah taşlarla oynayan oyuncunun siyah karelerde hareket eden fili vardır.Ters renkli filler birçok oyun sonunda yenişememe ile sonuçlanır.
Feda : Büyük bir kazanç yada büyük bir hücum olanağı kazanmak amacı ile Taşların yada figürlerin rakibe armağan edilmesidir.Bazen bu daha değerli bir taşın rakibin daha az değerli taşı ile değişimi şeklinde olur buna Kalite fedası denir.Beyazların tipik fedalarına örnek olarak f7 hanesinde bulunan veya h7 hanesinde bulunan siyah erin Beyaz fil ile alınması verilebir.
FIDE(Federation International des Echec): Uluslararası Satranç Federasyonu nun ingilizce kısaltmasıdır. Resmi internet sitesi www.fide.com
Fianchetto: Filin veya fillerin En büyük çaprazlar olan a1-h8 çaprazı veya a8-h1 çaprazı üzerinden gelişmesi. Beyazlar böyle bir gelişim niyetini b3 veya g3 sürerek b2 veya g2 karesini fillerine boşaltarak gösterirler, Benzer şekilde siyahlar da b6 veya g6 sürerek Fillerin gelişimini b7 veya g7 den yapar. ilk kez Hint oyuncular tarafından geliştirilen açılışlarda göze çarpmıştır. (Şah-Hint defans gibi)
Figür: Satranç tahtası üzerinde bulunan Piyonlar haricindeki taşlara verilen genel addır, Bunlara Alet adı da verilir.
Fischer Satrancı: Dünya satranç şampiyonu R.Boby Fischer tarafından bulunmuş satranç benzeri oyunun adıdır. Satranç oyununu daha zengin kılmak hedeflenmiştir. Satranç ta olduğu gibi Erler Figürlerin önünde dizilir, Normal satrançtan farkı ise Erlerin gerisinde kalan Figürlerin her oyuncuda farklı konumlarda dizilmiş olmasıdır.
Fischer Saati: Zaman sıkışıklığını engellemek amacıyla her hamlede belli miktar zaman ekleyen saat.
FM: Fide Master, Fide(Dünya satranç Federasyonu) Ustası . En az 2300 Elo'ya sahip oyunculara verilen unvandır.Fidenin belirlemiş olduğu bu unvanlar bazı normların yerine getirilmesi şartı ile verilir.
Fora: Daha kuvvetli oyuncunun rakibine verdiği materyal avantajı. Rakibe karşı oyunun başlangıcında  At eksik yada vezir eksik oynamak gibi. Vezir eksik Fora oyununda Kural olmamakla birlikte Beyaz er a3 e sürülmüş olarak genelde oyun başlar
 
 
Gambit: Hızlı gelişim veya başka sebeplerle er veya taş feda edilmesidir. Genellikle gambitler açılışlara isim verir, Şah Gambiti, Vezir Gambiti, gibi, burada sözü edilen gambit şah erinin veya Vezir erinin fedasıdır.
Geçer Piyon: İlerleyişi rakip Piyon'larla engellenemeyen Piyonlara verilen addır..Geçer erler çoğunlukla Ağır figürlerce desteklenir. Genel kaide olmamakla birlikte Elde edilen geçer er bir sonraki hamlede sürülemez durumda ise o eri sürmemekte fayda vardır. Beyazların Geçer eri 8. yataya ulaştığında Şah harici istediği taşa terfi eder. Bu avantajı sebebi ile geçer erler diğer erlere göre daha kıymetlidir.
Geri Er: Bir er zincirinde bir başka er tarafından korunamayan erdir. Er zincirine iki tip atak yapılır bunlardan biri de Geride kalmış ere saldırıdır. Zincirin en zayıf halkası en geride kalan erdir. Geri kalmış erler kolayca hedef olması yönü ile önemli zayıflıklardan birini oluşturur.
Giyotin Sistemi: Yapılacak satranç maçında zaman önceden belirlenir ve bu zamanda biter, süre eklenmesi söz konusu değildir.Ancak son 2 dakikadan daha az zamanı olan taraf Teorik berabere olan konumları hakeme işaret edip beraberlik talep edebilir.
GM: Grand Master, Büyük usta, En az 2500 Elo ya sahip oyunculara verilen unvandır. Fidenin belirlemiş olduğu bu unvanlar bazı normların yerine getirilmesi şartı ile verilir.
 
 
Hafif Taşlar: Filler ve Atlara verilen genel isim.

 
IM : International Master, Uluslararası Usta.
ICC: Internet Chess Club, www.chessclub.com. Dünyanın önde gelen oyuncularının internette satranç oynadığı adres.
ICCF: Uluslararası Yazışmalı Satranç Federasyonu.
Informator: Yugoslavların 3 ayda bir çıkardığı içinde o dönemlerde oynanmış önemli oyunlar bulunan süreli yayın.
İsviçre Sistemi: Çok sayıda oyuncuların katıldığı turnuvalarda eş puanlı oyuncuları birbiriyle eşlendirme esasına dayalı turnuva sistemi.
İSD: İstanbul Satranç Derneği. 1943 yılında kurulmuş Türkiye’nin en eski satranç derneği
İSEM Çocuk Dergisi: İzmir Satranç Eğitim Merkezi’nin çocuklara yönelik çıkardığı dergi.
İzole Er: Bkz. ayrık er.
 
 
J'adoube ("Jadub"): Herhangi bir taşı düzeltirken, oynama zorunluluğunda kalmamak için söylenen söz. Düzeltiyorum anlamına gelir.
 
 
Kalite: Kale ile hafif bir figür arasındaki kuvvet farkı. Bir hafif aleti rakibin Kalesiyle değişmeye kalite kazanmak denir.
Kanat: Satranç tahtası iki kanattan oluşur. Vezirin bulunduğu yarıya Vezir kanadı, Şah'ın bulunduğu yarıya Şah kanadı denir.
Knock-out sistem: Eleme usulü satranç turnuvası. Genelde 2 oyun üzerinden maçlar yapılır ve eşitlik halinde süre azaltılarak devam edilir.
Kombinezon: Hamle zorunluluğu içeren ve içinde feda olan hamle serisi.
Kombinatif Yöntemler
1. Geometrical Motif (Geometrik motif)
2. Weakness of a file (Bir hattın zayıflığı)
3. Opposing (Karşı duruş)
4. Weakness of a square(s) (Karelerin zayıflığı/Zayıf kareler)
5. A piece is overloaded (Aşırı Yüklenme)
6. Lack of defence of the pieces (Yetersiz Savunma)
7. Bad position of the pieces (Taşların Kötü Pozisyonu)
8. Passed pawn (Geçer piyon)
9. Limited Material (Sınırlı Materyal)
10. Cramped King Position (Sıkışık Şah Pozisyonu)
11. Lack of a King Defence (Yetersiz Şah Savunması)
12. Conjunction of Combinational Methods (Birkaç Kombinatif yöntemin beraber kullanılması

Kompansasyon: Feda edilen taşa karşı elde edilen girişim üstünlüğü.
Konumsal Satranç: Sırf hesaplamaya dayalı değil de uzun vadeli değerlendirmelere dayalı oynanan satranç.
Karşı Saldırı: Saldırıyı savunmadaki tarafın saldırıylala yanıtlaması.
Konsültasyon (Danışma) Partileri: Tarafların (veya yalnız bir tarafın) 2-3 kişi tarafından oluşturulduğu oyunlara denir. Taraflar farklı yerlerde bulunurlar ve taşları hareket ettirme şansına sahiptirler. Günümüzün modası bir insanın bir bilgisayar! yardımıyla oynadığı konsultasyon oyunlarıdır.
Körleme: Tahtaya bakmadan, notasyon aracılığıyla oynanan oyun.
    
 

 
Manevra: Figürleri daha iyi konumlara getirebilmek veya rakip kampta bir takım zayıflıklar yaratmak amacıyla yapılan taş dolandırışına denir.
Mat : Rakip şahın alınmasına mat denir. Tehdit altındaki şah kendini savunamıyorsa şah mat olmuştur. Mat yapan taraf oyunu kazanmıştır.
Mat Ağı: Şahın, açık bir yerde, mat tehlikesini içeren kuvvetli hücumlara uğramasıdır.
Materyal: Taşlar için kullanılan genel ifade.
Medyan: Turnuva sonunda eş puan ile bitiren oyuncular arasında eşitlik bozma sistemi. Eşit puanla bitiren tüm oyuncuların rakiplerinin puanları en yüksek ve düşük atılmak üzere toplanır. Yüksek katılımlı turnuvalarda en alt ve üstten iki oyuncu da çıkartılabilinir.

Merkez: Satranç tahtasının ortasında yer alan kontrol edilmesi son derece önemli olan e4,e5,d4,d5 karelerinin oluşturduğu alandır. Bu karelerin kontrol edilmesi kontrol eden oyuncuya alan üstünlüğü ve dolayısıyla saldırı ve savunma yaparken kolaylık sağlar
 
 
Notasyon: Bir oyunun, daha önceden belirlenmiş koordinat kurallarına göre yazılması.
Norm: Belli bir başarının FIDE tarafından o­naylanması.
 
 
Olimpiyat: İki yılda bir oynanan uluslararası takım dünya birinciliği. 2000 yılında İstanbul’da düzenlenmiştir.
Opozisyon: Şahların karşılıklı konumlarını ifade eden bir terimdir. Eğer iki taş, aralarında 1-3-5 kare olmak üzere, aynı sırada aynı sütunda veya aynı diagonalde karşı karşıya gelmişlerse, şahların bu konumuna opozisyon denir. Opozisyondaki şahlar aynı renkteki karelerde bulunurlar. Opozisyon özellikle oyun sonlarında önemlidir. Özellikle kale matı ile piyonun terfisinde opozisyonun rolü büyüktür. Şahların konumları opozisyonun ismini verir. örneğin şahlar çapraz konumda ise buna Çapraz opozisyon adı verilir. Bir dikey üzerinde ise Karşı opozisyon veya düz opozisyon, eğer bir yatay üzerinde ise buna yatay opozisyon adı verilir.
Oyununun Bölümleri : Bir satranç oyunu üç bölümden oluşur.
                                           1. Açılış 2. Oyun ortası 3. Oyun sonu
Bu üç bölüm arasında sınır her zaman belirgin olmayabilir. Genellikle Oyunun ilk 10-12 hamlelik başlangıç kısmına açılış bölümü denir.
 
 
Pat : Bir oyuncunun kurallara uygun hamle yapamaması durumudur. Oyuncu kurallara uygun bir hamle yapamıyorsa oyun pat olur.(bknz.Beraberlik)
PGN (Portable Game Notation): Oyunları izlettiren programlarda kullanılan bir tür notasyon yazma sistemi.
Piyon: Er
Problem: Taraflardan birinin mat ettiği düzenlenmiş konumlar.
 
 

 
 Rok : Rok şahla aynı sırada bulunan aynı renkli kalenin ortak hareketidir. Bu iki taşın hareketi tek bir hamle sayılır. Şah bulunduğu kareden kaleye doğru iki kare ilerler ve ardından kale şahın üzerinden atlayarak bir kare yanına (bitişik kareye) konarak yapılır.

1. Şu durumlarda rok yapmak artık mümkün değildir :
- Şah daha önce oynamışsa yada ilgili kale daha önce oynamışsa
2. Şu durumlarda rok yapmak geçici olarak mümkün değildir:
- Şahın durduğu, rok atarken geçeceği ve rok attığında gideceği kareler rakip taşlarca tehdit ediliyor, yada rok atılacak kale ile arasında herhangi bir taş bulunuyorsa
Rating: Satrançta oyuncuların seviyesini belirleyen puan sistemi.
 
 
Saptırma: Taşın savunmadan veya görevinden uzaklaştırılması.
Satranç Körlüğü: Açık, basit bir hamlenin oyuncunun gözünden kaçması.
SGM: Satranç Geliştirme Merkezi. 1981 yılında Sertaç Dalkıran tarafından kurulmuştur.
Simultane: Çok masa gösterisi. Bir ustanın pek çok sayıda rakibe karşı aynı zamanda oynamasıdır.
Solkoff: Turnuva sonunda eş puan ile bitiren oyuncular arasında eşitlik bozma sistemi. Eş puanla bitiren oyuncuların oynadıkları rakiplerin puanları toplanır.

Sütun: Dikey
Şah Çekme: oyuncunun rakip şahı isteyen bir hamle yapmasıdır. Bu hamle ile oyuncu, rakip şahı tehdit eder. Bu hamleye şah çekmek denir. İstenen şah tehdit altındadır.Bu durumda rakip şah 3 şekilde kurtulabilir
                     1.Şahı Kaçarak
                     2.Şah ile Şah çeken taş arasına kendi taşlarından birini koyarak
                     3.Şah çeken taşı alarak
  Eğer bu 3 durum oluşturulamıyorsa oyun Mat ile Bitmiş demektir. Şah çekmenin notasyonda işareti [ + ]dır. Örneğin : 15.Fh7+ (15.hamlede Beyazlar h7 ye filini getirerek rakip siyah şaha Şah demiştir)
Şiş : Bir taşın, rakibin birden fazla taşını sırayla istemesidir. Şiş hamlesinde taşlar aynı yol üzerinde olmalıdır. Bu nedenle şiş hamlesi vezir, kale ve file özgüdür.
 
Taktik Yöntemler:
1. Annihilation of defence (Savunmanın yok edilmesi)
2. Distraction (Saptırma)
3. Decoy (Çekme)
4. Open Attack (Açık Atak-Açarak Atak)
5. Opening a file (Bir Hattın Açılması)
6. Space Clearance (Kare Boşaltma)
7. X-Ray Attack (X-Işını Atak)
8. Interception (Kesişme Noktası-Araya girme/Yol kesme)
9. Blocking,Encirclement (Bloklama/Engelleme,Etrafını Çevirme,Kuşatma)
10. Destruction of pawn shelter (Piyon kalkanının yok edilmesi)
11. Pawn Promotion (Piyon Terfisi)
12. Intermediate move, Winning a Tempo (Ara Hamle, Tempo Kazanma)
13. Play for Stalemate (Pat savunması)
14. Restricting of Material (Rakip Materyali Engelleme/Etkisizleştirme)
15. Pursuit (Kovalama,Meşgul Etme,Takip)
16. Conjunction of tactical methods (Birkaç taktik yöntemin beraber kullanılması)
Taktik öğeler: Çatal,şiş,Açmaz,çifte atak,açarak atak ve şah çekmek,çifte şah çekmek
Taşlar: Şah, Vezir, Kale, Fil, At ve erlerin tümünü kaplayan bir deyimdir.
Taş istemek : Oyuncunun , rakip taşı alabileceği bir hamle yapmasıdır. Bu hamle ile oyuncu, rakip oyuncudan taş almak ister. Bu hamleye taş isteme denir.
Tempo: Bir hamlelik zaman birimidir. Bir taş ile gereksiz yere birden fazla oynamak o oyuncuya Tempo kaybettirir, kabaca zaman kaybettirir. Satranç ta Tempo kayıplarının sonuçları genellikle ağır olur.
Terfi: Bir piyon bulunduğu ilk konumdan ilerleyerek son sıraya (rakibinin ilk yatayı) vardığında aynı hamlenin bir parçası olarak aynı renkte bir vezir, bir kale, bir fil veya bir at ile değiştirilir. Oyuncunun tercihi daha önce yenmiş olan taşlarla sınırlı değildir. Bu piyon hareketine ‘terfi’ denir ve yerine konan taş kurallara uygun olarak derhal devreye girer.Yapılan hamleye Terfi hamlesi denir, Terfi hamlesinden sonra hamle sırası rakibe geçer. Bir oyuncu Terfilerin tamamını gerçekleştirebilirse En fazla şu materyallere sahip olabilir ..9 adet vezir veya 10 adet kale, veya 10 adet Fil, 10 adet At
TRchess: Yapımcısı Dr.Mustafa Ajlan UÇAR olan satranç portalı. 2007 yılında kurulmuştur. www.TRchess.com
TSF: Türkiye Satranç Federasyonu. www.tsf.org.tr 
Tuşe: Dokunduğu taşı oynama gerekliliği.
 
 
UKD: Ulusal Kuvvet Derecesi. Türkiye’de kullanılan rating sistemi.
 
 
Varyant: Sürdürüm veya devam yolu. Belli bir amacı güden hamle zinciri.
 
 

 
Yarı Açık Hat: Üzerinde yalnız bir er bulunan dikey.
Yıldırım Oyunu: Taraflara genelde en çok 5 dakikanın verildiği hızlı oyun tarzı.

 
Zayıf Kare: Rakip aletlerin hücumu karşısında savunulması zor olan karelerdir. Genelde bu tür kareler er desteğinden de yoksundurlar.
Zeitnot (Zaman kıtlığı, Tzaytnot): Saatle oynanan oyunlarda zaman sıkışıklığını ifade için kullanılır.
Zugzwang (Almanca, tsugtsvang): Bir oyuncunun hamle yapma mecburiyeti nedeniyle oyunu kaybetmesi durumudur. Bir pozisyona zugzwang denilebilmesi için oyuncunun hamle yapmasaydı oyunu kaybetmiyor bir durumda olması gereklidir. (suksvang şeklinde okunur). Örneğin Beyaz hamle yaptığı için oyunu kaybediyorsa ‘Beyaz lar zugzwang tadır’ denir.

         

          Anlamını bilmediğiniz yada anlamadığınız bir konu ve/veya kelime hakkında bizimle iletişim kurunuz.